Zgodnie z art. 173 Prawa Telekomunikacyjnego informujemy, że serwis Gminy Raków korzysta z plików "cookies". Użytkownik serwisu może zmienić w swojej przeglądarce internetowej ustawienia "cookies" tak, aby pliki te nie były używane. Brak zmiany ustawień przeglądarki będzie świadomym aktem woli i akcetpacji plików "cookies" pochodzących z niniejszego serwisu. Akceptuję warunki
 
A+ A A-

Rozwój osadnictwa, układy przestrzenne


Gmina Raków położona jest w obszarze o zróżnicowanym ukształtowaniu terenu. Przez środek gminy z północnego-zachodu na południowy-wschód przebiega dolina rzeki Czarna Staszowska. Lasy zajmują ponad połowę obszaru gminy.

W Średniowieczu w piaszczystych okolicach Rakowa były tylko puszcze. Był to obszar praktycznie niezamieszkały. Tereny te stopniowo były zaludniane dopiero od czasów reformacji (w drugiej połowie XVI stulecia). Miasto Raków założył w 1567 roku kasztelan żarnowski Jan Sienieński, ogłaszając w nim tolerancję religijną (dokument lokacyjny z dnia 27 marca). W prawach miejskich wzorowano się tu na Krakowie, wytyczono obszerny rynek, na którego licu został wzniesiony drewniany ratusz. Nazwa miejscowości pochodzi od herbu małżonki Jana Sienieńskiego – arianki, jest nim czerwony rak na białym polu. Miasto powstało na uboczu znaczniejszych dróg i szlaków handlowych (wiodły tędy drogi do Łagowa przez Szydłów, do Stopnicy oraz z Kielc do Staszowa). Obok Rakowa Jan Sienieński założył również miasta Dębno i Rembów. W 1569 roku przybyła do Rakowa większa grupa osiedleńców, którzy chcieli tu utworzyć Nową Jeruzalem na wzór wczesnochrześcijańskiej wspólnoty apostolskiej. Odtąd nazwa „rakowianie” oznaczała najradykalniejsze społecznie skrzydło braci polskich – arian. W mieście „skupiało się wielu ludzi z Wielkiej i Małej Polski (…), tak szlachty, mieszczan, jako ministrów (kaznodziejów) i innych ludzi uczonych i cudzoziemców (zwłaszcza Rusinów, Włochów i Niemców) niemało”.

Rozkwit Rakowa przypada na pierwsze ćwierćwiecze XVII wieku, kiedy to został wybrany za ośrodek organizacyjny zboru ariańskiego. Miasto rozwijało się od tej pory szybko, a całej ludności było około 20 tys. (ówczesne Kielce były nieco mniej ludne). Arianie założyli tu szkołę – Akademię Rakowską (istniejącą w latach 1602-1638), która szybko zasłynęła na całą Europę, a Raków nazywano wtedy „sarmackimi Atenami”. Szkoła prawdopodobnie usytuowana była w północno-zachodniej pierzei Rynku, a plac szkolny – w pobliżu drogi do Nowego Rynku i drogi w stronę mostu. W 1607 roku syn fundatora – arianin Jakub Sienieński wydał przywilej przenoszący centrum miasta w nowe miejsce, gdyż pierwotne założenie urbanistyczne było już niewystarczające. Nowy Rynek powstał przy ówczesnej drodze w kierunku Dębna i Łagowa. Oba rynki miały należeć do jednego organizmu miejskiego. W mieście rozwijał się przemysł tkacki, papierniczy, garncarski, browarniczy, kuśnierski, nożowniczy. Wybudowano wówczas okazały ratusz i most na Czarnej. Centralnym punktem miasta był Stary Rynek. Przeważała zabudowa drewniana, liczne dworki, a w rynku domy z podcieniami. W mieście zamieszkiwali i pracowali liczni rzemieślnicy tworzący cechy, można było tu spotkać tkaczy, szewców, ślusarzy, kołodziei, kowali, stelmachów, krawców, studniarzy, młynarzy, piekarzy, zegarmistrzów, sukienników, złotników, mieczników. Raków był ośrodkiem ruchu drukarskiego i piśmienniczego. W XVIII wieku istniał tu szpital dla ubogich i apteka. Wszystko to stanowiło o świetności miasta.

W wyniku nasilającej się kontrreformacji, pod pretekstem zniszczenia krzyża przez młodzież ariańską, w 1638 roku sąd królewski zakazał dalszej działalności rakowskiego zboru, w tym także drukarni i szkoły. Zburzono obiekty zboru, szkoły, drukarni. Po wygnaniu arian z Polski miasto podupadło i opustoszało, a ślady po budynkach ariańskich zacierały się. Kolejno znikały dawne domy ariańskie. Pod koniec XVII wieku miasto liczyło zaledwie 700 mieszkańców.

Zabudowa Starego Rynku była w XVII i XVIII wieku stosunkowo zwarta. Domy miejskie miały w tyłu ogrody. Miasto otoczone było palisadą lub obronnym parkanem. Ulice wydostawały się z miasta przez bramy (były tu: Brama Szydłowska, Opatowska, Żydowska i inne).

Na początku XIX wieku dużo działek w mieście było niezabudowanych, a istniejące domy często w złym stanie technicznym. Po południowo-wschodniej stronie Starego Rynku znajdowała się bożnica, łaźnia i szpital żydowski. W 1852 roku nawiedził miasto wielki pożar, niszcząc centrum miasta oraz pochłaniając około 120 domostw. Kolejny wielki pożar nawiedził miasto w 1886 roku (spłonęły wówczas 132 domy).

W 1869 roku Raków podobnie jak wiele innych polskich miast utracił prawa miejskie. Mimo iż był już tylko osadą liczba jego mieszkańców wzrosła (w roku 1880 liczył 1970 mieszkańców – przeważnie Żydów). Od tego momentu coraz bardziej tracił na znaczeniu. W XIX i XX wieku nastąpiło ożywienie ruchu budowlanego. Dawne domy ariańskie zastępowano nowymi. W 1902 roku osada Raków posiadała kościół parafialny, synagogę, przytułek, szkołę początkową, pocztę, tartak, dwa młyny wodne, trzy garbarnie. W 1917 roku zbudowano tu stację kolejki wąskotorowej relacji Jędrzejów - Bogoria. W czasie II Wojny Światowej przechodziły tędy linie frontu poważnie niszcząc teren Rakowa i okolic. Zniszczone zostały liczne domy i kościół parafialny. W czasie II Wojny Światowej ubyło mieszkańców Rakowa – przede wszystkich Żydów, których wymordowali Niemcy (w 1960 roku było około 1600 mieszkańców). Z końcem lat czterdziestych XX wieku przystąpiono do odbudowy zniszczonych obiektów w tradycyjnych ich formach. Od lat sześćdziesiątych XX wieku zerwano z tradycyjną odbudową, wznosząc odtąd w zunifikowanych „pudełkowych” formach plomby i budynki użyteczności publicznej.

Z dniem 1 stycznia 1973 roku utworzona została Gmina Raków w powiecie staszowskim. Obecnie Raków to siedziba jednej z 19 gmin powiatu kieleckiego oraz jedna z 15 gmin wiejskich tego powiatu. W tradycji Rakowa pozostały dziś jedynie nazwy – łączka na południe od kościoła nazywa się „Drukarnia”, teren przy tartaku – „Papiernia”, a pole na zachód od kościoła – „Bursa”. Z czasów świetności Rakowa jako miasta zachował się jedynie dom ariański przy rynku Nowego Miasta (z przełomu XVI i XVII wieku) oraz mały murowany budynek przy plebani (z XVII wieku). Tzw. Luterska Górka – zapewne dawny cmentarz ariański, został po 1955 roku doszczętnie zniszczony.
 
Teren Gminy Raków przecina Monastyczny Szlak Cysterski z XII w biegnący z północy na południe, stanowiący powiązanie pomiędzy klasztorami ziemi świętokrzyskiej (Jędrzejów, Wąchock, Koprzywnica) z klasztorami sąsiednimi (Sulejów w woj. łódzkim oraz Mogiła i Szczyrzyc w woj. małopolskim). Jego długość na terenie gminy wynosi 12,1 km.

Zespoły i obiekty zabytkowe oraz ich ochrona prawna


Na terenie gminy Raków znajduje się dziewięć obiektów lub zespołów zabytkowych wpisanych do rejestru zabytków na mocy Ustawy z dnia 15 lutego 1962 roku o ochronie dóbr kultury i o muzeach z późniejszymi zmianami.
Są nimi:
  • Zespół kościoła parafialnego p. w. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny wraz z cmentarzem przykościelnym w Bardzie, nr rej.: A.451/1-2 z 20.01.2010 r. Wzniesiony w 1789 roku; ufundowany przez Barbarę Misiewską, stolnikową bracławską; na antepedium głównego ołtarza umieszczony jest herb Misiewskich - Ciołek.
  • Kościół filialny p. w. Św. Andrzeja w Drogowlach, 1620-30 r., nr rej.: A.452 z 20.01.2010 r.
  • Układ urbanistyczny i zespół zabudowy małomiasteczkowej z reliktami architektury sakralnej i mieszczańskiej innowierców (Braci Polskich) w Rakowie, 2 połowa XVI wieku – 1 połowa XVII wieku oraz XIX/XX wiek, nr rej.: A.453 z 20.01.2010 r.
  • Zespół kościoła parafialnego p. w. Świętej Trójcy w Rakowie (ul. Kościelna 3) obejmujący kościół parafialny p. w. Świętej Trójcy, 1640-50 r., 1947 r.; dzwonnicę z 1 połowy XVIII wieku; dawną plebanię (obecnie dom pielgrzyma), XVI/XVII wiek, nr rej.: A.454/1-3 z 20.01.2010 r. Wzniesiony w latach 1640 - 50 z fundacji biskupa krakowskiego. Kościół postawiono na miejscu zburzonego zboru ariańskiego. Wewnątrz wyposażenie w stylu późnobarokowym.
  • Kościół reformatów obecnie filialny p. w. Św. Anny w Rakowie, 1641 r., XVIII wiek, nr rej.: A.455 z 20.01.2010 r. Wybudowany w 1641 roku, przebudowany w połowie XVIII wieku.
  • Budynek Wójtostwa w Rakowie, ul. Sienieńskiego 9, XVI/XVII wiek, nr rej.: A456 z 20.01.2010 r.
  • Pozostałości zamku obronnego wraz z fosą w Rembowie, XIV wiek, nr rej.: A.457 z 20.01.2010 r.
  • Zespół dworski w Rembowie obejmujący dwór (pozostałości, obecnie dom mieszkalny) oraz pozostałości parku, XVII wiek, nr rej.: A.458/1-2 z 20.01.2010 r.
  • Kościół parafialny p.w. Św. Stanisława Biskupa w Szumsku, 1673 r., 1910 r., 1945-50 r., nr rej.: A.459 z 20.01.2010 r.
Na terenie Gminy Raków znajduje się również szereg obiektów zabytkowych przeznaczonych do ujęcia w gminnej ewidencji zabytków. Są to:
BARDO
  • Cmentarz parafialny rzymsko-katolicki; 2 poł. XIX w.
CHAŃCZA
  • Kapliczka Matki Boskiej, mur.; XIX w.
DĘBNO
  • Układ urbanistyczny; XVIII w.
  • Zespół kaplicy p.w. Św. Tekli obejmujący:
    • Kaplica, mur. (kam.); 2 poł. XVIII w.
    • Ogrodzenie z bramką, mur.; 2 poł. XVIII w.
 
DROGOWLE
  • Cmentarz przykościelny w Zespole kościoła filialnego p. w. Św. Andrzeja; po 1620 r.
  • Zespół dworski obejmujący:
    • Ruina Dworu, mur.; 3 ćw. XIX w.
    • Budynek gospodarczy; 3 ćw. XIX w.
    • Pozostałości parku
KORZENNO
  • Kapliczka Matki Boskiej, mur.; XIX w. (remont)
MĘDRÓW
  • Kapliczka, mur.; 1895 r.
NOWA HUTA
  • Cmentarz wojenny żołnierzy niemieckich; 1944 - 1945 r. (w zagajniku na terenie przysiółka Podgórze)
  • Cmentarz wojenny żołnierzy niemieckich; 1944 - 1945 r. (dwa miejsca), (zgodnie z informacjami uzyskanymi z Urzędu Gminy Raków, na podstawie wywiadów z mieszkańcami, kilka lat temu dokonano ekshumacji mogił i przeniesiono je w inne miejsce, dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa)
OCIESĘKI
  • Cmentarz przykościelny; po 1617 r.
  • Cmentarz parafialny rzymsko-katolicki; przed 1878 r. (teren w granicach ogrodzenia)
RAKÓW
  • Zespół kościoła parafialnego p.w. Św. Trójcy obejmujący:
    • Cmentarz przykościelny; po 1640 r. (teren w granicach ogrodzenia)
    • Ogrodzenie z bramką, mur.; XVII w. i XIX w., remont XX w.
    • Plebania, mur.; ok. 1920 r.
  • Zespół kościoła reformatów, obecnie filialnego p.w. Św. Anny obejmujący:
    • Cmentarz przykościelny
    • Ogrodzenie cmentarza przykościelnego, mur.; 2 poł. XVII w.
  • Cmentarz parafialny rzymsko-katolicki; przed 1831 r. (teren w granicach ogrodzenia)
  • Cmentarz ariański; 1 poł. XVII w.
  • Cmentarz żydowski; 2 poł. XVIII w.
  • Dom Ariański, ul. Sienieńska 2 (obecnie Bar „Arianka”), mur,; XVI/XVII w., przebudowany XX w., zachowane piwnice
  • Dom Ariański, Rynek (pl. Wolności 18), mur.; XVII w., przebudowany
  • Zabudowa parterowa rynku i przyległych ulic, mur.; XIX i XX w., zniszczona w 1944 r., odbudowana w tradycyjnych formach z wykorzystaniem starych murów.
SZUMSKO
  • Zespół kościoła parafialnego p.w. Św. Stanisława Biskupa obejmujący:
    • Dzwonnica, mur.; 1751 r.
    • Cmentarz przykościelny; po 1637 r. (teren w granicach ogrodzenia)
    • Ogrodzenie, mur.: XIX w.
    • Plebania, mur.; 1845 r. rozbudowana 1927 r.
  • Zespół cmentarza grzebalnego obejmujący:
    • Cmentarz parafialny rzymsko-katolicki; przed 1857 (teren w granicach ogrodzenia)
    • Kaplica, mur.; XIX/XX w.
  • Pozostałości zespołu dworskiego obejmujące:
    • Stajnia, mur.; 2 poł. XIX w. przebudowana
    • Spichlerz, mur.; lata 20-te XX w. (obecnie front w częściowej ruinie).
Lokalizację obiektów zabytkowych wpisanych do rejestru zabytków oraz obiektów zabytkowych przeznaczonych do ujęcia w gminnej ewidencji zabytków (za wyjątkiem obiektu dla którego nie udało się określić jego lokalizacji) zaznaczono na załącznikach graficznych (uwarunkowania i kierunki) do niniejszego studium.
 
Na terenie Gminy Raków występują także stanowiska archeologiczne wpisane do rejestru i do ewidencji zabytków archeologicznych, które wskazuje się do objęcia ochroną prawem miejscowym, zgodnie z przepisami odrębnymi.
Są to:
  • Chańcza – kopiec/kurhan (brak AZP; prawdopodobnie zalany wodami zbiornika „Chańcza”; na lekkim wzniesieniu lewobrzeżnej trasy zalewowej rzeki Czarna, na łące należącej do Wacława Liznera, położony jest około 200 m na południe od młyna na Czarnej i około 1500 m na zachód od zabudowań wsi Chańcza );
  • Chańcza – znalezisko luźne (epoka kamienia – paleolit), (brak AZP; prawdopodobnie zalane wodami zbiornika „Chańcza”, położone na nadzalewowej trasie rzeki Czarnej; jest to obszar piaszczysty, porośnięty w większości niewielkim laskiem; pozostała część to nieużytek pokryty wydmową trawą; gleby: piasek z wytwarzaną tylko miejscami warstwą humusu );
  • Chańcza – osada (mezolit), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Chańcza – pracownia narzędzi krzemiennych (epoka kamienia – mezolit/neolit), (brak AZP; w dwóch miejscach, na wschód i na zachód od wsi; mało wyeksploatowana z powodu odległości i złej drogi do Jastrzębca ; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Chańcza – osada (okres rzymski/wczesne średniowiecze), (brak AZP; położona na łagodnym, południowym stoku wzniesienia opadającego w kierunku wsi Chańcza, wokół źródełka wypływającego u podnóża wzniesienia; gleby: rędziny brunatne. ; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Chańcza – osada (późne średniowiecze/czasy nowożytne), (brak AZP; położona na skraju wysoczyzny opadającej łagodnie ku południu w kierunku wsi Chańcza /ku południu/; u podnóża wysoczyzny i równolegle do niej przepływa potok Chańcza, wpadający do rzeki Czarnej; w obrębie stanowiska znajdują się dwa czynne źródełka i ślady po trzech wyschniętych ; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Chańcza – znalezisko luźne (brak AZP; położone w widłach dwóch dróg – asfaltowej biegnącej z Wygody do Chańczy oraz polnej z Wygody na wschód; na południowym stoku wzniesienia opadającym w kierunku polnej drogi a następnie do doliny, którą dawniej płynął strumień; nad miejscem znalezienia przebiega linia wysokiego napięcia; gleby: rędziny brunatne. ; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Głuchów – osada (neolit), (brak AZP – w karcie stanowiska podano, że może ona być zlokalizowana na AZP 90-65, lecz w wykazie dla tego AZP to stanowisko nie jest ujęte; nie ustalono lokalizacji);
  • Głuchów – stanowisko archeologiczne (neolit schyłkowy), (nr 12 na AZP 90-65; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Głuchów – stanowisko produkcji dymarskiej (okres rzymski), (nr 13 na AZP 90-65; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Głuchów Lasy – stanowisko przemysłowe (brak AZP – w karcie stanowiska podano, że może ono być zlokalizowane na AZP 89/90-65, lecz w wykazie dla AZP 90-65 to stanowisko nie jest ujęte; na północny-wschód od wsi w odległości 0,5 km rozciąga się pole Ob. Pietrasa Józefa na którym w czasie prac ornych natrafił na duże skupiska żużla ; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Jamno – obozowisko, osada (mezolit/neolit), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Korzenno – znalezisko luźne (okres lateński); (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Lipiny – znalezisko luźne (okres wczesno-lateński), (brak AZP; znalezione przy drodze z Łagowa do Rakowa na głębokości 150 cm; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Nowa Huta – „Zamczysko”, założenie obronne; XIII/XIV w. (na Górze Zamczysko; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Nowa Huta – „Nowa Huta”, huta szkła; XVI-XVIII w. (lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Nowa Huta – „Stara Huta”, huta szkła; XVI-XVIII w. (lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Pułaczów – ślad osadnictwa (okres rzymski), (nr 17 na AZP 89-68; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Pągowiec – osada (późny mezolit), (brak AZP – w karcie stanowiska podano, że może ona być zlokalizowana na AZP 89/90-67; nie ustalono lokalizacji);
  • Pągowiec – „Ślady rezydencji”, rezydencja Jakuba Sienieńskiego (lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Raków – znalezisko luźne (młodsza epoka kamienia), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Raków – znalezisko luźne (okres rzymski), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Raków – znalezisko luźne (wczesne średniowiecze), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Raków – znalezisko luźne (wczesne średniowiecze), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Rakówka – znalezisko luźne (okres rzymski), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Rakówka – „Fryszerka” (relikty kuźnicy z XIX w.), (nad potokiem Łagowica w miejscowości Rakówka; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Kolonia Szumsko – „Piwnica”, kopiec z piwnicą (w dawnym parku podworskim; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Rembów – znalezisko luźne (neolit), (lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Rembów – „zamczysko” (ruiny zamku pocz. XIV w.), (nr rej.: Aa 12 z 21.08.1986 r.; lokalizację stanowiska przedstawiono na załączniku graficznym);
  • Tartaki – osada (neolit/wczesny brąz), (brak AZP; nie ustalono lokalizacji);
  • Życiny – znalezisko luźne + osada (mezolit/neolit) (brak AZP – w karcie stanowiska podano, że może ono być zlokalizowane na AZP 90-66; nie ustalono lokalizacji);
  • Życiny – osada (epoka brązu/okres rzymski/okres nowożytny), (brak AZP – w karcie stanowiska podano, że może ona być zlokalizowana na AZP 90-66/67; położona na terasie nadzalewowej Czarnej, na lekkim piaszczystym wzniesieniu opadającym ku zachodowi, od wschodu podmywane jest przez rzekę Czarną, od południa i południowego-zachodu ograniczone przez zabudowania W. Liznera i przepływający za nimi niewielki strumień bez nazwy, uchodzący opodal do Czarnej, a wypływający ze znajdujących się około 150 m na zachód od stanowiska źródeł zwanych „Stare Stoki”; od północy stanowisko ogranicza lasek i przepływający poza nim strumień biorący swój początek w oddalonych około 1 km na zachód źródłach zwanych „Nowe Stoki”; gleby bielicowe ; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa);
  • Życiny – osada (okres rzymski), (brak AZP – w karcie stanowiska podano, że może ona być zlokalizowana na AZP 90-66/67; zlokalizowane nad Czarną, u wschodniego krańca wsi; dokładniejsza lokalizacja nie jest możliwa).
  1. BIP
  2. e-Urząd

program rewitalizacji gminy rakow

 450 lecie lokacji Rakowa 200 

oze pixabay CC0 logo 250

projekt dziedzictwo kultura i przyroda

Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego gminy Raków - online

mpzp rakow gugik

Film promujący Raków

 film promujacy Raków

500 plus 500

przewodnik po gminie rakow
green velo
 
przekierowanie na stronę Rządowego Centrum Bezpieczeństwa
 
Obrona Cywilna Kraju
obrona cywilna kraju logo
 
log wfosigw PGN

 Wysokość dofinansowania: 80% kosztów kwalifikowanych.

Unieszkodliwianie wyrobów zawierających azbest z terenu gminy Raków
  wfosigw        nfosigw m
Zadanie dofinansowane ze środków WFOŚiGW w Kielcach w wysokości 35% kosztów kwalifikowanych
oraz  z NFOŚiGW w Warszawie w wysokości 50% kosztów kwalifikowanych
log wfosigw PGN

Zadanie dofinansowane ze środków WFOŚiGW w Kielcach w wysokości 80% kosztów kwalifikowanych"

 
comenius
Rakowskie Aktualności Kwartalne
rakowskie aktualnosci kwartalne
Kalejdoskop kultury
rakowskie aktualnosci kwartalne

Banner STMiG2017

Segregujmy odpady
(zasady segregacji)
smieci m